Learn Hardcore Dutch: Op mijn ontbijtbord liggen een boterham met jam en een appel. - On my breakfast plate there is a slice of bread with jam and an apple.

liggen = to lie, to be lying (for things lying flat or low)
staan = to stand (for upright things, bottles, glasses, etc.)
zitten = to sit, to be in/inside (for things inside containers, clothes you’re wearing, etc.)
hangen = to hang

A boterham and an appel are lying on a plate, so Dutch uses liggen:

Op mijn ontbijtbord liggen een boterham met jam en een appel.
= On my breakfast plate a sandwich with jam and an apple are lying.

Using zijn here is not wrong in a strict grammatical sense, but it sounds less natural; Dutch speakers very strongly prefer these specific “position” verbs in such contexts.

Why is it liggen (plural) and not ligt (singular)?

The grammatical subject of the sentence is “een boterham met jam en een appel”.
That is a compound subject: there are two items:

een boterham (met jam)
een appel

Because there are two things, the verb must be plural:

liggen (3rd person plural) instead of ligt (3rd person singular).

So:

Op mijn ontbijtbord ligt een boterham met jam. (only the sandwich → singular verb)
Op mijn ontbijtbord liggen een boterham met jam en een appel. (sandwich + apple → plural verb)

Some native speakers might informally say ligt here due to “proximity” (they hear een boterham first), but liggen is the grammatically correct form.

Why does the sentence start with Op mijn ontbijtbord and not with the subject?

Dutch is a V2 language: the finite verb (here, liggen) must be in second position in main clauses.

If you start with the subject, it looks like English:
Een boterham met jam en een appel liggen op mijn ontbijtbord.
If you want to emphasize where the things are, you can move the place phrase to the front:
Op mijn ontbijtbord liggen een boterham met jam en een appel.

In both cases, liggen is the second element in the clause:

Een boterham met jam en een appel (1st) liggen (2nd) op mijn ontbijtbord.
Op mijn ontbijtbord (1st) liggen (2nd) een boterham met jam en een appel.

So the word order at the beginning changes for emphasis, but the verb still stays in second position.

Could I also say staan instead of liggen for the food on the plate?

Normally, no. For items on a plate, Dutch uses liggen because they are:

relatively flat
lying on a horizontal surface

You would use staan for things that are upright, like:

Op tafel staat een glas water. – There is a glass of water on the table.
Op het aanrecht staat een fles olie. – There is a bottle of oil on the counter.

For food on a plate, use:

Op het bord liggen aardappelen en groente.
Op mijn ontbijtbord liggen een boterham met jam en een appel.

Using staan here would sound odd to native speakers.

What exactly does ontbijtbord mean, and why is it one word?

Ontbijtbord is a compound noun made from:

ontbijt = breakfast
bord = plate

So ontbijtbord literally means “breakfast plate” – a plate typically used for breakfast, often a bit smaller than a dinner plate.

In Dutch, when two nouns function as one concept, they are normally written as a single word:

ontbijtbord (ontbijt + bord)
ontbijtbordje (diminutive: little breakfast plate)
ontbijtbordkast would even be possible if you meant “cupboard for breakfast plates” (slightly silly, but grammatically fine).

Writing it as ontbijt bord or ontbijt-bord is incorrect in standard spelling.

Why do we use op (“on”) instead of in (“in”) with bord?

A bord (plate) is a flat surface, not really a container. Food is:

on a plate → op een bord
in a bowl → in een kom
in a cup → in een kopje

So you say:

Op mijn ontbijtbord liggen … (on my breakfast plate)
but:
In mijn soepkom zit soep. (there is soup in my soup bowl)

Using in mijn bord would only work in unusual contexts (e.g. talking about something stuck inside a broken plate), not for normal food on a plate.

Why is there no article before jam (why not een jam or de jam)?

In this sentence, jam is treated as a mass noun / uncountable:

een boterham met jam = a sandwich with jam (on it)

You are not talking about one whole jar of jam, but about jam as a substance.
With mass nouns, Dutch often omits the article when used in this way:

Ik drink koffie. – I drink coffee.
Hij eet kaas. – He eats cheese.
Een boterham met jam. – A sandwich with jam.

You can use de jam if you are talking about the specific jam:

De jam staat in de koelkast. – The jam is in the fridge.

But een jam is almost never used, unless you mean a kind of jam (e.g. een aardbeienjam – a strawberry jam [variety]).

Why is it een boterham and een appel, not de boterham and de appel?

Een is the indefinite article: a / an.
De (or het) is the definite article: the.

In this sentence you are introducing these items for the first time, in a neutral way:

een boterham met jam – a sandwich with jam
een appel – an apple

So een is appropriate.

You would use de if the speaker and listener both know exactly which sandwich and apple are being referred to:

Op mijn ontbijtbord liggen de boterham met jam en de appel die jij voor me hebt klaargezet.
– On my breakfast plate lie the sandwich with jam and the apple that you prepared for me.

Here, they are specific and already known → de.

Is jam masculine or feminine? And what about boterham, appel, ontbijt, and bord?

The relevant genders and articles:

de boterham – common gender (masc./fem.)
de jam – common gender
de appel – common gender
het ontbijt – neuter
het bord – neuter
het ontbijtbord – neuter (compound noun takes the gender of bord)

Indefinite article een is the same for all genders:

een boterham, een appel, een jam, een ontbijt, een bord, een ontbijtbord.

But for the definite article you must know whether it’s de or het:

de boterham, de jam, de appel
het ontbijt, het bord, het ontbijtbord

Could I also say: Een boterham met jam en een appel liggen op mijn ontbijtbord? Is that different?

Yes, that sentence is correct and means the same thing.
The difference is mainly emphasis:

Op mijn ontbijtbord liggen een boterham met jam en een appel.
→ Focus more on where they are (the plate), then what is on it.
Een boterham met jam en een appel liggen op mijn ontbijtbord.
→ Focus more on what is lying there (the sandwich and apple), and then say where.

Both obey the verb-second rule: liggen stays the second element in the clause.

Does met jam modify only boterham, or also appel? Is the apple with jam too?

In this sentence, met jam clearly belongs only to een boterham:

een boterham met jam
en een appel

So the default interpretation is:

a sandwich that has jam on it
and (separately) an apple

If you wanted to say that both the sandwich and the apple have jam (a strange breakfast!), you would need to rephrase:

Op mijn ontbijtbord liggen een boterham en een appel met jam.
(even then, many people would still hear “only the apple has jam”)

To be crystal clear for both, you’d say something like:

Op mijn ontbijtbord liggen een boterham met jam en een appel met jam.
or
Op mijn ontbijtbord liggen een boterham en een appel, allebei met jam.

Could I add er and say: Op mijn ontbijtbord liggen er een boterham met jam en een appel?

That sounds unnatural and is not how er is normally used.

The pronoun er can be used:

As a dummy subject with “there is/are”:
- Er ligt een boterham op mijn ontbijtbord. – There is a sandwich on my breakfast plate.
- Er liggen twee boterhammen op mijn ontbijtbord.
As a kind of pronoun when you mention a number:
- Er liggen twee op mijn ontbijtbord. – There are two on my breakfast plate.
- Er liggen er twee op mijn ontbijtbord. – There are two (of them) on my breakfast plate.

In your proposed sentence, er has no clear function and clashes with the already full, explicit subject (een boterham met jam en een appel). So you should simply say:

Op mijn ontbijtbord liggen een boterham met jam en een appel.
or
Er liggen een boterham met jam en een appel op mijn ontbijtbord.
(starting with er as a dummy subject + V2 word order)

What is the difference between boterham and brood / broodje?

brood = bread (the food in general, or a whole loaf)
- Ik koop brood. – I buy bread.
- een brood – a loaf of bread
boterham = a slice of bread, usually prepared as a sandwich
- een boterham met kaas – a cheese sandwich / slice of bread with cheese
- twee boterhammen – two sandwiches / two slices of bread (with something on them)
broodje = literally “little bread”, but in practice:
- a roll / bun (e.g. een hard broodje)
- or a prepared sandwich (often from a shop): een broodje gezond, een broodje kaas.

In your sentence, een boterham met jam is a simple slice of bread with jam spread on it, typically what you’d eat for breakfast.

How do you pronounce tricky parts like ij in mijn, g in liggen, and the compound ontbijtbord?

Rough pronunciation guide (IPA in slashes):

mijn → /mɛi̯n/
- ij sounds like the English vowel in “day”, but often a bit shorter and tenser.
liggen → /ˈlɪɣə(n)/
- g /ɣ/ is a voiced, throaty sound made at the back of the mouth.
- -en at the end is often reduced; many speakers say something like -e: ligge.
ontbijtbord → /ˈɔntbɛitˌbɔrt/
- Stress is mainly on the first part: Óntbijtbord.
- ij again as in mijn.
- The t of ontbijt and the b of bord meet; you pronounce both but they run together: ont-bijt-bord.

Spoken fluently, the whole sentence is roughly:

Op mijn ontbijtbord liggen een boterham met jam en een appel.
→ /ɔp mɛi̯n ˈɔntbɛitˌbɔrt ˈlɪɣə(n) ən ˈboːtərˌɦɑm mɛt jɑm ən ən ˈɑpəl/ (approximate).